Kevin komt thuis met een paar belangrijke dossiers die hij die avond zal doornemen. Hij gaat naar de kelder om een drankje te halen en legt de dossiers op de wasmachine om zo zijn handen vrij te hebben om de bierflesjes te dragen. Wanneer hij boven komt, bedenkt hij dat hij moet telefoneren voor een belangrijke zakelijke afspraak. Hij neemt de telefoon, maar draait eerst het nummer van Arne om af te spreken de volgende avond te gaan tennissen. De zakelijke afspraak is uit zijn gedachten verdwenen, hij gaat terug naar de woonkamer. De bierflesjes is hij ook vergeten. Later op de avond wordt hij boos op zijn vrouw omdat hij zijn dossiers niet meer kan terugvinden. Kevin heeft een Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), letterlijk: een aandachtstoornis. Wat op een avond als deze gebeurt, is in zijn leven een normale gang van zaken.
ADHD bij volwassenen: onrust in het brein
door Danielle Van Horenbeek
Nooit geweten wat het was
Van ADHD werd verondersteld dat het met het ouder worden vanzelf wel verdwijnt. Dit bleek een misvatting: een flink percentage krijgt de stoornis onder controle, maar meer dan de helft moet er in meer of mindere mate mee verder leven. Bovendien is bij de volwassenen die nu ADHD hebben in hun kindertijd meestal nooit de goede diagnose gesteld omdat artsen daar toen nog niet op gespitst waren. Die volwassenen weten dan ook niet dat zij in hun jeugd ADHD hebben gehad en dat ze er nu nog last van hebben.Ze hebben problemen op verschillende terreinen, maar de kans dat zij die met ADHD in verband brengen is uiterst klein. Vaak wordt de diagnose eerst bij een zoon of dochter gesteld en herkent men dan symptomen uit de eigen kindertijd.
Kinderen met ADHD kenmerken zich in het algemeen door hun impulsiviteit, hyperactiviteit en aandachtsproblemen. Als ze volwassen zijn, is van deze drie de impulsiviteit nog steeds een opvallend symptoom. Het valt te beschrijven als: eerst doen, dan denken. De geest van iemand met ADHD is te vergelijken met een auto zonder remmen of een klas zonder leraar: controle is eerder uitzondering dan regel. Alles moet onmiddellijk gebeuren. De dingen kunnen bijgevolg vrij chaotisch verlopen. Zo is het voor hen moeilijk om een doel op lange termijn te hebben: in plaats van een studie van vier jaar te beginnen, geeft men er de voorkeur aan direct te gaan werken. Een gesprek met hen voeren gaat erg moeizaam omdat ADHD-ers eerst spreken en daarna nadenken. Ze kunnen moeilijk onderscheid maken tussen hetgeen belangrijk en onbelangrijk is. Ze hebben de behoefte om onmiddellijk hun gedachten te uiten en ze springen van het ene onderwerp op het andere. Ze leven ook in een chronische toestand van frustratie, ze zijn immers niet in staat om te wachten, om een behoefte uit te stellen. Ze maken taken niet af omdat ze intussen alweer met iets anders bezig zijn. Sommige ADHD-ers hebben in hun leven een zeer rigide structuur aangebracht om zelf zo hun impulsief gedrag enigszins onder controle te krijgen.
Soms geen hyperactiviteit
De meeste volwassenen zijn er echter wel in geslaagd de hyperactieve component, die typerend is voor een ADHD-kind, te onderdrukken. Ze voelen nog wel een voortdurende gejaagdheid. Andere blijken van resterende hyperactiviteit zijn: snel en veel praten, onrustig zitten, frummelen en een eindeloze energie. Het zijn zeker niet enkel negatieve gedragingen die eigen zijn aan ADHD. De enorme energie wordt immers vaak succesvol geïnvesteerd in een baan of in vrijwilligerswerk. De grote creativiteit is vaak een pluspunt. Bovendien is het belangrijk te vermelden dat hyperactiviteit geen conditio sine qua non is voor de volwassen patiënt; men spreekt in dat geval ook wel van ADD. De typische ADHD-er zonder hyperactiviteit is de dagdromer die tijdens een conversatie wegdroomt of wel knikt, maar helemaal niet hoort wat er gezegd wordt.
Het derde symptoom van ADHD bij kinderen, de aandachtsproblemen, is er in de volwassenheid nog wel, wat zich uit in een stroom van steeds nieuwe gedachten. Het gaat hier niet om de onmogelijkheid om zich op iets te concentreren, het is eerder een uiting van inconsistente aandacht. De ene keer is de aandacht goed, de andere keer vergeet men alles. We kunnen hierbij onderscheid maken tussen innerlijke verstrooidheid, waarbij steeds nieuwe gedachten opduiken, en de verstrooidheid waarbij de persoon zeer snel wordt afgeleid door externe prikkels zoals muziek of lawaai. Volwassenen met ADHD zullen in de toekomst beter begrijpen wat er met hen aan de hand is en we hopen en gaan ervan uit, dat het hebben van ADHD op termijn niet zo erg en belastend zal zijn als nu, omdat men er meer en meer controle over krijgt. Toch lijkt het ontwikkelen van een test voor volwassenen van groot belang. Er zijn zeer begaafde ADHD-ers bij wie de moeilijkheden pas optreden als ze volwassen zijn. Als kind waren ze voldoende intelligent om ondanks hun ADHD op school toch goed te presteren en ze liepen daardoor het grootste risico dat ze niet begeleid werden. De maatschappelijke norm is immers dat men goede cijfers moet halen op school. Als de rest fout loopt, wordt daar vaak niet al te zwaar aan getild, als men maar goed studeert.
Anderen moeten structuur geven
De problemen duiken bij de volwassen ADHD-ers meestal op als ze een zelfstandig leven gaan leiden, een relatie aangaan, op hun werk structuur moeten aanbrengen of anderen leiding moeten geven. Wanneer zij op het werk een goede medewerker hebben die op het organisatorische vlak veel van hen overneemt, zijn ze vaak goede chefs, omdat ze veel creatieve ideeën hebben. De situatie waarin ze terecht komen, is dus heel belangrijk. Ze hebben iemand nodig die hen in balans houdt.
Bieke Meert: 'In onze maatschappij wordt echter op verschillende gebieden van ons verwacht dat we heel veel alleen aankunnen. We kunnen niet altijd op andere mensen terugvallen. Maar mensen met ADHD hebben nu juist wel mensen om zich heen nodig die hen opvangen. Hoe steviger de band in het gezin was, des te beter het later dan ook met ze gaat'.
Iemand met ADHD situeert de oorzaak van zijn problemen altijd buiten zichzelf. Eigenlijk ziet hij helemaal niet in dat er een probleem is. Hij vindt dat de anderen overdrijven en het lijkt hem allemaal nogal onbelangrijk.
Met de normen die de maatschappij ons oplegt, hebben ADHD-ers het vaak heel moeilijk. Zij willen graag hun eigen impulsen volgen en handelen zoals zij de dingen zien. Ze beantwoorden dus vaak niet aan de verwachtingen die de maatschappij stelt. Bieke: 'Ik denk dat zij dan ook vaak het gevoel hebben te falen. Ze denken al snel: iedereen is tegen mij, ik krijg altijd ruzie, ik heb het altijd gedaan.' Als gevolg van hun impulsiviteit hebben ze vaak geen baan of wisselen ze vaak van baan. Ze zitten geregeld financieel in de knoei doordat ze te veel geld uitgeven of roekeloos een lening afsluiten. Ze hebben ook vaak relatieproblemen omdat ze moeilijk in de omgang zijn. Het is niet gemakkelijk om met hen samen te leven.
-
Vergeetachtigheid
-
Zich moeilijk op één taak kunnen concentreren
-
Een conversatie moeilijk kunnen volgen
-
Neiging om te veel taken op zich te nemen en ze dan niet te beëindigen
-
Problemen met het indelen van tijd
-
Gemakkelijk gefrustreerd zijn
-
Vaak verhuizen, vaak van baan veranderen
-
Een baan hebben beneden zijn of haar niveau
-
Moeilijkheden met relaties
-
Neiging tot verslaving
-
Laag zelfbeeld en onzekerheid
-
Impulsief beslissingen nemen
-
Neiging om onverantwoorde risico′s te nemen
-
Afkeer van langetermijnprojecten
-
Afkeer van boeken lezen (of ze nooit uit lezen)
-
In de sociale omgang nuances niet begrijpen
-
Moeilijkheden met het bijhouden van eigen administratie
-
Moeilijkheden met het omgaan met geld
Depressies en angst
ADHD kan ook tot psychische stoornissen leiden waardoor het eigenlijke probleem verborgen blijft. Mensen die ADHD hebben, maar dit niet weten, voelen zich slecht. Sommigen worden depressief, anderen opgewonden en angstig. Veelal zullen zij hun verstrooidheid en gebrek aan concentratie aan zichzelf wijten, als een deel van hun persoonlijkheid zien. Alcohol- of andere verslavingen komen geregeld voor.
Wanneer men de symptomen van ADHD bekijkt, dan doen ze ook denken aan die van manische depressiviteit. Sommige ADHD-ers ontwikkelen deze stoornis wanneer zij als kind te weinig steun kregen. Bieke Meert: 'Wanneer we nauwkeurig naar de jeugd van de manisch-depressieven zouden kijken, dan zouden we daartussen een groep vinden die we met tamelijk grote zekerheid ADHD-ers kunnen noemen.' Mensen met ADHD hebben een gebrekkig inzicht in de wijze waarop anderen hen waarnemen. In feite tast de stoornis de hele persoonlijkheid aan. Zowel het waarnemen en het denken als het gevoelsleven en de motoriek vertonen storingen en tekorten. Op elk van deze gebieden kan men last hebben van gebrek aan concentratie en impulsiviteit.
Medicatie
Uiteraard herkent iedereen wel iets van zichzelf in een symptomenlijstje van ADHD (zie kader). Daarom moet men de diagnose zeker aan een deskundige overlaten. Voor de persoon zelf is het vaak een hele opluchting wanneer hij hoort dat hij ADHD heeft. Ten eerste omdat hij dan weet waar de problemen vandaan komen, ten tweede omdat er nu ook iets aan kan gedaan worden. Er bestaat inmiddels een zeer effectieve remedie tegen ADHD: Rilatine (in het buitenland Ritalin), een amfetamine dat bepaalde hersenfuncties reguleert. Men neemt aan dat er in de hersenen een tekort is aan de neurotransmitter dopamine, een stof die de overdracht van elektrische impulsen tussen de zenuwcellen afremt. Op het eerste gezicht lijkt het vreemd: de verminderde hersenactiviteit heeft hyperactiviteit tot gevolg en bij het stimuleren van de hersenen door Rilatine nemen impulsiviteit en hyperactiviteit af. De verklaring is dat de opwekkende stof het brein in staat stelt het denken en het handelen beter onder controle te houden. Wanneer mensen vermoeden dat ze ADHD hebben, kunnen ze terecht bij een goede psychiater of psycholoog, liefst iemand die een breed scala van therapieën beheerst, moeite wil doen om het gedrag uit de jeugd van de ‘patiënt’ te analyseren, het syndroom kent en niet zomaar een pilletje tegen depressie geeft. Men kan best zelf informeren of de therapeut of arts bekend is met ADHD voordat men met hem of haar in zee gaat. De kennis van ADHD bij volwassenen staat immers nog in de kinderschoenen. Er bestaan ook verenigingen die volwassen ADHD-ers samenbrengen in gespreksgroepen. Zij bespreken gemeenschappelijke problemen en zoeken naar oplossingen, hetgeen erg zinvol kan zijn. Wanneer men weet dat men ADHD heeft, wordt het probleem tot de juiste proporties teruggebracht.
Bieke Meert: 'De ‘patiënt’ weet dan dat hij iemand is met een specifiek iets en weet ook dat als men er niets aan doet, dit ernstige gevolgen kan hebben. Door medicatie kan hij langzaamaan meer greep op de werkelijkheid krijgen. Dit wil overigens niet zeggen dat de persoon geen begeleiding meer nodig heeft. Hij kan zichzelf nu als veel te stil ervaren, veel te kalm en vaak is een begeleiding in dat nieuwe leven wel nodig.'
Bron: Psychologie Magazine - april 1999
